Casino de Spa và La Redoute 1763: nhà chơi ra đời từ đặc quyền
Tiền thân của Casino de Spa là La Redoute, toà nhà xây theo hai đặc quyền mà Hoàng thân-Giám mục Liège ban cho Spa trong các năm 1762–1763. Đặc quyền cho phép dựng hai phòng hội họp: một cho khiêu vũ, một cho trò chơi.
Thị trấn khi ấy thuộc Thân vương quốc Liège và đã nổi tiếng khắp châu Âu nhờ các mạch nước khoáng. Người đến chữa bệnh cần nơi giải trí vào buổi tối, và La Redoute ra đời để đáp ứng đúng nhu cầu đó.
Theo tư liệu 789win tìm được, kiến trúc sư người Liège Barthélemy Digneffe vẽ thiết kế, cũng là người dựng Grand Hôtel nay là toà thị chính. Chính quyền thị trấn lo không thu hồi nổi chi phí, nên chuyển đặc quyền và việc quản lý cho một hội tư nhân gồm các nhân sĩ địa phương.
Một tài liệu của vùng Wallonie nêu tên hai thương nhân nhận gánh chi phí: dược sĩ Gérard Deleau và thợ tiện ngà Lambert Xhrouet. Ở bài trước về Ridotto và Casino di Venezia, 789win đã kể mô hình nhà nước tự quản; thị trấn nước khoáng nước Bỉ thì chọn con đường nửa công, nửa tư.
Phần tiếp theo trên 789win sẽ cho thấy mô hình ấy sớm đem lại cho thị trấn nhỏ một danh tiếng lớn.
“Café của châu Âu”: thời hoàng kim thế kỷ 18
Trong vài thập niên sau khi mở cửa, La Redoute liên tục được mở rộng. Ba phần dưới đây, 789win sắp theo trình tự thời gian, cho thấy tốc độ phát triển ấy.
Những lần mở rộng liên tiếp
Theo trung tâm văn hoá địa phương, khu nhà có thêm nhà hát mới năm 1769, phòng khiêu vũ năm 1770 và mặt tiền mới năm 1785. Báo L’Avenir dẫn nhà sử học Jacques Toussaint cho biết La Redoute được khánh thành chính thức năm 1771.
Hai mốc 1763 và 1771 thường bị dùng lẫn nhau. Trong chuyên mục này, 789win lấy năm 1763 làm mốc xây dựng và ghi rõ năm khánh thành để bạn đọc không nhầm.
Biệt danh từ hoàng đế Joseph II
Năm 1781, hoàng đế Joseph II của Thánh chế La Mã ghé thăm và gọi nơi đây là “Café của châu Âu”. Ở góc nhìn của 789win, biệt danh ấy phản ánh cảnh vua chúa, quý tộc, nhà ngoại giao khắp lục địa gặp nhau ở thị trấn nước khoáng mỗi mùa.
Đọc các tư liệu này, mình nhận ra điều thú vị là sảnh chơi chỉ là một phần. Khách đến trước hết để uống nước khoáng, rồi mới tới phòng khiêu vũ, nhà hát, bàn bài vào buổi tối.
Waux-Hall, Salon Levoz và bài toán độc quyền
Thành công kéo theo đối thủ. Năm 1770, Waux-Hall mọc lên như sảnh chơi thứ hai và đến nay vẫn còn. Hai hội sau đó thoả thuận chia lợi nhuận làm ba phần, một phần nộp cho Giám mục, đổi lại lệnh cấm chơi ở mọi nơi khác.
Năm 1785, ông Levoz cùng vài cộng sự dựng sảnh thứ ba rộng và đẹp hơn. Như 789win kể ở phần sau, cuộc đối đầu ấy vượt khỏi phạm vi một thị trấn nghỉ dưỡng.
Từ “Cuộc tranh cãi trò chơi” đến Cách mạng Liège
Như các tư liệu 789win tham khảo kể lại, các hội giữ đặc quyền cầu cứu Giám mục để dẹp Salon Levoz. Levoz đáp lại bằng một bản kiến nghị cho rằng đặc quyền ấy trái hiến pháp, vì được ban ra mà không có sự đồng thuận của ba đẳng cấp trong nhà nước.
Trong các bài của 789win, tranh chấp này được gọi đúng tên gốc là “Querelle des Jeux de Spa”, tức “Cuộc tranh cãi trò chơi”. Theo trung tâm văn hoá địa phương, nó trở thành một nguyên nhân dẫn đến Cách mạng Liège năm 1789, cùng năm với Cách mạng Pháp.
Câu chuyện này là lý do 789win muốn đưa Spa vào chuyên mục: một cuộc cãi vã về quyền mở sảnh chơi đã chạm tới câu hỏi ai có quyền ban luật cho cả thân vương quốc.
Thế kỷ 19 và 20 mang tới những thử thách khác cho nhà chơi. Báo L’Avenir ghi nhận các lệnh cấm chơi năm 1872 và 1902 từng giáng đòn nặng vào kinh tế thị trấn. Với độc giả 789win, đây là minh chứng rằng nhà chơi châu Âu luôn phụ thuộc vào luật pháp từng thời.
Theo dòng thời gian 789win tổng hợp, tai hoạ lớn nhất lại đến từ chiến tranh.
Hoả hoạn 1917 và Casino de Spa ngày nay
Trong Thế chiến I, thị trấn bị Đức chiếm đóng và năm 1918 là nơi đặt Đại bản doanh của quân đội Đức cùng hoàng đế Wilhelm II. Năm 1917, một trận hoả hoạn chưa rõ nguyên nhân thiêu rụi phòng khiêu vũ và nhà hát có từ thế kỷ 18.
Hồ sơ 789win đối chiếu cho thấy việc tái thiết chỉ bắt đầu năm 1919, giao cho hai kiến trúc sư địa phương là Hansen và Paes. Họ tạo ra Salon Rose, Salon Bleu cùng nhà hát nhỏ Jacques Huisman lấy cảm hứng từ sảnh cũ; công trình hoàn tất năm 1929.
Hội nghị ngoại giao tháng 7/1920 giúp thị trấn hồi sinh, và trò chơi được phép trở lại ở một số thành phố Bỉ. Ngày nay khu nhà vẫn hoạt động, đồng thời làm trung tâm văn hoá; mình đánh giá đây là chi tiết khiến câu chuyện mà 789win kể ở bài này khác hẳn những sảnh chỉ còn trong sách.
Năm 2022, báo L’Avenir đưa tin khu phức hợp Casino de Spa đang được đề nghị xếp hạng di sản. Thị trấn cũng nằm trong nhóm “Các đô thị nước khoáng lớn của châu Âu” được UNESCO công nhận năm 2021.
| Năm | Mốc lịch sử |
|---|---|
| 1762–1763 | Hoàng thân-Giám mục Liège ban đặc quyền, xây La Redoute |
| 1770 | Waux-Hall mở, phòng khiêu vũ mới |
| 1771 | La Redoute khánh thành chính thức |
| 1781 | Joseph II gọi Spa là “Café của châu Âu” |
| 1785–1789 | Salon Levoz, Cuộc tranh cãi trò chơi, Cách mạng Liège |
| 1917 | Hoả hoạn phá huỷ phòng khiêu vũ và nhà hát |
| 1919–1929 | Tái thiết, ra đời Salon Rose và Salon Bleu |
Bảng mốc trên là bản tóm tắt 789win lập từ các nguồn cuối bài. Ở các bài sắp đăng, bạn sẽ thấy mô hình Spa lặp lại tại Kurhaus Baden-Baden và Monte-Carlo.
Kết luận
Câu chuyện Casino de Spa cho thấy một sảnh chơi có thể làm nên tên tuổi, thậm chí làm rung chuyển cả một thân vương quốc. Xem thêm các bài trong chuyên mục lịch sử casino châu Âu hoặc quay về trang tin 789win pc, nơi chuyên mục kể tiếp những chương lịch sử có nguồn rõ ràng.
Nguồn tham khảo
- Historique – Centre culturel Spa-Jalhay-Stoumont
- Le complexe du casino de Spa bientôt classé ? – L’Avenir (2022)
- Spa, rendez-vous de l’Europe – Connaître la Wallonie
