Lịch sử Euro bắt đầu từ Cúp các quốc gia châu Âu, với vòng chung kết bốn đội ở Pháp năm 1960, và đến nay đã qua 17 kỳ. Trong bài này, 789win điểm lại người khởi xướng, những lần UEFA thay đổi thể thức, các trận chung kết đáng nhớ và bảng vàng mà Tây Ban Nha đang dẫn đầu với 4 lần vô địch.
Euro ra đời từ ý tưởng của Henri Delaunay
Câu chuyện lịch sử Euro gắn với Henri Delaunay, nhà quản lý bóng đá người Pháp. Theo UEFA, ông đã cổ vũ cho ý tưởng một giải đấu của các đội tuyển châu Âu từ cuối thập niên 1920. Ông không kịp chứng kiến giải ra đời, nhưng UEFA vẫn giữ cam kết biến giấc mơ ấy thành hiện thực, và chiếc cúp sau này mang tên ông.
Cúp các quốc gia châu Âu và trận đấu đầu tiên
Giải ban đầu có tên Cúp các quốc gia châu Âu. Trận đầu tiên diễn ra tại Moskva ngày 28/9, khi Liên Xô thắng Hungary 3-1 ở vòng 16 đội trước 100.572 khán giả. UEFA ghi nhận Anatoli Ilyin chỉ cần bốn phút để ghi bàn thắng đầu tiên trong lịch sử Euro.
Chung kết đầu tiên tại Paris năm 1960
Vòng chung kết đầu tiên có bốn đội và được tổ chức tại Pháp. Tháng 7/1960, Liên Xô thắng Nam Tư 2-1 ở Paris. UEFA mô tả thủ môn Lev Yashin đã thể hiện đẳng cấp, trước khi Viktor Ponedelnik ghi bàn quyết định trong hiệp phụ.
Từ Nations Cup thành European Championship
Đến kỳ thứ hai, số đội đăng ký tăng lên 29. Khi vòng loại theo bảng được đưa vào, giải chính thức đổi tên thành European Championship. Vòng chung kết lúc này vẫn gồm bán kết, tranh hạng ba và chung kết. Đây là lần đổi tên đầu tiên trong lịch sử Euro.
Những lần UEFA thay đổi thể thức
Nhìn tổng thể, lịch sử Euro là chuỗi các lần mở rộng có chủ đích. UEFA cho biết ở Euro 1976 tại Nam Tư, họ bỏ quy định đá lại trận chung kết, thay bằng loạt sút luân lưu. Trước đó, năm 1968, Ý và Nam Tư hòa 1-1 và phải đá lại, Ý thắng 2-0.
Euro 1980 tại Ý là lần đầu các đội vào thẳng vòng chung kết từ bảng loại. Tám đội được chia thành hai bảng, đội nhất mỗi bảng vào chung kết, đội nhì đá tranh hạng ba. Mốc này cho thấy lịch sử Euro bắt đầu tiến gần mô hình giải đấu hiện đại.
Euro 1996 tại Anh nâng số đội ở vòng chung kết lên 16 để đáp ứng số thành viên ngày càng đông của UEFA. Đến Euro 2016 tại Pháp, con số tăng lên 24. UEFA nhận xét quyết định này tạo tác động ngay lập tức: các đội lần đầu dự giải như Iceland và Xứ Wales không chỉ góp mặt mà còn tiến sâu.
Như vậy, chỉ tính quy mô vòng chung kết, lịch sử Euro đi từ 4 đội lên 8, 16 rồi 24 đội. Mỗi lần mở rộng đều mở cửa cho những đội bóng nhỏ hơn có cơ hội viết câu chuyện của riêng mình.
Một điểm đáng chú ý khác là số quốc gia đăng cai cũng tăng theo quy mô. Những kỳ đầu chỉ cần một nước chủ nhà cho vòng bốn đội, còn khi có 24 đội, giải cần nhiều sân hơn, nhiều thành phố hơn và hệ thống tập luyện lớn hơn. Theo dõi các lần thay đổi này giúp người đọc hiểu vì sao lịch sử Euro luôn gắn với sự lớn mạnh của UEFA.
Những trận chung kết đáng nhớ nhất
Mỗi trận tranh cúp là một trang riêng của lịch sử Euro. Bốn trận dưới đây thường được nhắc lại nhiều nhất vì chúng đổi luật chơi, đổi cách nhìn hoặc làm đảo lộn mọi dự đoán.
Cú sút Panenka năm 1976
Chung kết 1976 tại Belgrade, Tiệp Khắc và Tây Đức hòa 2-2 sau hiệp phụ. Theo UEFA, Uli Hoeness sút bổng quả phạt đền, rồi Antonin Panenka bình tĩnh bước lên và chích nhẹ bóng vào giữa khung thành, mang về chiến thắng 5-3 trên chấm luân lưu. Kiểu đá ấy về sau được gọi bằng chính tên anh, một dấu ấn hiếm hoi của lịch sử Euro.
Đan Mạch năm 1992
Đan Mạch thắng Đức 2-0 tại Gothenburg để lần đầu và duy nhất vô địch châu Âu. Đây là một trong những kết quả bất ngờ nhất mà lịch sử Euro từng ghi nhận.
Hy Lạp năm 2004
Tại Lisbon năm 2004, Hy Lạp thắng chủ nhà Bồ Đào Nha 1-0 trong trận chung kết. Hy Lạp vào giải với vị thế đội ngoài nhóm ứng viên, nên danh hiệu này thường được nhắc đến như minh chứng rằng một tập thể kỷ luật có thể vượt qua những đội giàu ngôi sao.
Tây Ban Nha và danh hiệu thứ tư năm 2024
Euro 2024 tại Đức khép lại với chiến thắng 2-1 của Tây Ban Nha trước Anh ở Berlin. UEFA cho biết thầy trò Luis de la Fuente thắng cả bảy trận trên đất Đức, cầu thủ dự bị Mikel Oyarzabal ghi bàn quyết định ở cuối trận. Với kết quả này, Tây Ban Nha có danh hiệu thứ tư, nhiều nhất trong lịch sử Euro.
Ngoài bốn trận trên, lịch sử Euro còn có những đêm khác cũng được nhắc tới, như trận Ý thắng Anh trên chấm luân lưu tại London trong trận chung kết của kỳ Euro 2020, hay trận Bồ Đào Nha thắng chủ nhà Pháp 1-0 sau hiệp phụ ở Saint-Denis năm 2016. Mỗi trận cho thấy một kiểu chiến thắng khác nhau: bằng kinh nghiệm, bằng tinh thần hay bằng một khoảnh khắc cá nhân.
Bảng vàng các đội vô địch Euro
Bảng sau tổng hợp 17 trận cuối cùng theo dữ liệu của UEFA, gồm năm, đội vô địch, tỉ số và nơi diễn ra. Bạn có thể dùng bảng này để tra nhanh mọi kỳ trong lịch sử Euro.
| Năm | Vô địch | Tỉ số chung kết, địa điểm |
|---|---|---|
| 1960 | Liên Xô | 2-1 Nam Tư (hiệp phụ), Paris |
| 1964 | Tây Ban Nha | 2-1 Liên Xô, Madrid |
| 1968 | Ý | 2-0 Nam Tư (đá lại), Roma |
| 1972 | Tây Đức | 3-0 Liên Xô, Brussels |
| 1976 | Tiệp Khắc | 2-2 Tây Đức, luân lưu 5-3, Belgrade |
| 1980 | Tây Đức | 2-1 Bỉ, Roma |
| 1984 | Pháp | 2-0 Tây Ban Nha, Paris |
| 1988 | Hà Lan | 2-0 Liên Xô, Munich |
| 1992 | Đan Mạch | 2-0 Đức, Gothenburg |
| 1996 | Đức | 2-1 CH Séc (bàn thắng vàng), London |
| 2000 | Pháp | 2-1 Ý (bàn thắng vàng), Rotterdam |
| 2004 | Hy Lạp | 1-0 Bồ Đào Nha, Lisbon |
| 2008 | Tây Ban Nha | 1-0 Đức, Vienna |
| 2012 | Tây Ban Nha | 4-0 Ý, Kyiv |
| 2016 | Bồ Đào Nha | 1-0 Pháp (hiệp phụ), Saint-Denis |
| 2020 | Ý | 1-1 Anh, luân lưu 3-2, London |
| 2024 | Tây Ban Nha | 2-1 Anh, Berlin |
Theo thống kê của UEFA, Tây Ban Nha dẫn đầu với 4 lần vô địch (1964, 2008, 2012, 2024). Đức có 3 lần (1972, 1980, 1996), Pháp và Ý mỗi đội 2 lần. Liên Xô, Tiệp Khắc, Hà Lan, Đan Mạch, Hy Lạp và Bồ Đào Nha mỗi đội có 1 lần lên ngôi.
Hai kỳ 1996 và 2000 còn được nhớ vì được quyết định bằng bàn thắng vàng: Đức thắng CH Séc năm 1996 và Pháp thắng Ý năm 2000. Luật bàn thắng vàng sau đó không còn được dùng, nên đây là hai chi tiết độc nhất của lịch sử Euro.
Bảng vàng cũng cho thấy lịch sử Euro có tới 10 quốc gia khác nhau từng đăng quang sau 17 kỳ. So với nhiều giải đấu cấp châu lục, đây là con số cho thấy sự cạnh tranh khá đồng đều giữa các nền bóng đá lớn và nhỏ của châu Âu.
Tổng kết. Từ trận đấu đầu tiên ở Moskva đến đêm chung kết ở Berlin, lịch sử Euro là câu chuyện về một giải đấu không ngừng mở rộng mà vẫn giữ được bất ngờ. 789win sẽ tiếp tục kể các giải lớn khác trong chuyên mục lịch sử giải đấu. Bạn có thể đọc tiếp lịch sử World Cup hoặc lịch sử cúp C1 châu Âu, giải đấu cấp câu lạc bộ ra đời cùng thời kỳ.
